Evde Fizik Tedavi: Hareket Kısıtlılığında Ne Beklenmeli?

Bu yazıyı çoğunlukla hastanın kendisi değil, eşi, çocuğu ya da ona bakan kişi okuyor. Soru da genelde aynı yerden başlıyor: babam protez ameliyatından çıktı, apartman merdivenini inemiyor; annem inme geçirdi, kliniğe getirip getirmek yarım günümüzü alıyor. Aşağıda evde fizyoterapinin kimler için uygun olduğunu, ilk seansta ne yaptığımızı, evde neyin mümkün neyin mümkün olmadığını ve bu işin size düşen kısmını olabildiğince açık yazdık.

Evde fizyoterapi kimler için uygundur

Ölçüt hastalığın adı değil, kişinin evden çıkabilmesi. Kliniğe gelmek seansın kendisinden daha yorucuysa evde çalışmak mantıklı hâle gelir. En sık şu tablolarda eve gidiyoruz:

• İnme (felç) sonrası dönem: tek taraflı güç kaybı, yürüyüşün yeniden kurulması, kolun günlük hayata geri katılması. Aylara yayılan bir süreç.
• Kalça veya diz protezi sonrası ilk haftalar: hareket kısıtları hekim tarafından belirlenmiş oluyor, evde çalışmak hastayı arabaya bindirip indirme zahmetinden kurtarıyor.
• Kırık sonrası: alçı ya da atel çıktıktan sonra kalan eklem sertliği ve güç kaybı.
• İleri yaşta düşme riski: bir kez düşmüş, ikincisinden korktuğu için daha az hareket eden ve bu yüzden dengesi daha da zayıflayan kişiler.
• Nörolojik hastalıklar: Parkinson, multipl skleroz, ALS gibi tablolarda program hastalığın seyrine göre değişir; burada asıl belirleyici düzenlilik.
• Yatağa bağımlı hastalar: hedef yürümek değil; eklem açıklığını korumak, solunumu desteklemek, cildi ve dolaşımı gözetmek.

Uygun olmayan durumlar da var. Yeni başlamış göğüs ağrısı, kontrolsüz tansiyon, ateşli enfeksiyon ya da pıhtı şüphesi varken fizyoterapi bekler; bu tabloların sırası hekimde. Hizmetin kapsamını, ekipmanı ve ziyaret bölgelerini ayrıca evde fizik tedavi sayfasında anlattık.

İlk seans nasıl geçer

İlk ziyaret egzersizle değil, bakmakla geçiyor. Genelde 45-60 dakika sürüyor ve üç parçası var.

Hastanın değerlendirilmesi. Epikrizi, ameliyat notunu, görüntülemeleri ve ilaç listesini isteriz; hekimin yazdığı kısıtları (şu açıdan fazla bükülmeyecek, şu kadar yük verilecek) not ederiz. Ardından eklem hareket açıklığı, kas gücü, denge ve yürüyüş ölçülür. Ağrının nerede, ne zaman ve hangi harekette çıktığını ayrıca sorarız.

Evin gezilmesi. Yatak odasından tuvalete kaç adım var, yatağın yüksekliği ne, kalkarken tutunacak bir şey var mı, koridordaki kilimin kenarı kıvrılıyor mu, duşa girerken neye basıyor. Bunları oturma odasında konuşarak öğrenemeyiz; evi yürüyerek görmemiz gerekiyor.

Hedefin yazılması. Hedefi biz koymuyoruz; siz ve hasta koyuyorsunuz, biz ölçülebilir hâle getiriyoruz. “Daha iyi olsun” bir hedef değil. “Tuvalete yardımsız gitmek”, “yatağın kenarına desteksiz oturmak”, “bastonla apartman kapısına kadar yürümek” hedeftir. İlk hedefi genelde iki-üç haftada ulaşılabilecek kadar yakın seçeriz, çünkü ulaşılan hedef hastayı devam ettiren şeydir.

Evde neler yapılabilir, neler yapılamaz

Bunu baştan net konuşmayı tercih ediyoruz; seansın ortasında hayal kırıklığı olmasın.

Evde yapılabilenler: eklem açıklığı, kuvvetlendirme ve denge egzersizleri; yürüyüş ve merdiven eğitimi; yatak-sandalye-tuvalet arası transfer eğitimi; manuel terapi ve yumuşak doku çalışması; solunum egzersizleri; taşınabilir cihazlarla elektroterapi ve ultrason; bakım verene eğitim.

Evde yapılamayanlar: havuz içi çalışma eve taşınamıyor. İzokinetik sistemler, robotik yürüme bantları, askılı yürüyüş sistemleri ve sabit bisiklet klinikte kalıyor; geniş alan gerektiren ileri denge çalışmaları küçük bir salonda tam karşılığıyla yapılamıyor. Bu yüzden bazı hastalarda planı iki aşamalı kuruyoruz: evden çıkabilecek hâle gelene kadar evde, sonrasında klinikte. Kas gerginliğini azaltmaya ve dolaşımı desteklemeye yönelik uygulamalar için mobil masaj hizmetimiz de aynı ziyaretin içine yerleştirilebiliyor.

Ailenin rolü: asıl işi siz yapacaksınız

Haftada iki seans, haftanın 168 saatinin üç saati eder. Geri kalan zamanda ne olduğu sonucu belirliyor. Bu yüzden ilk ziyaretlerde size üç şeyi öğretmeye çalışıyoruz.

• Transfer. Hastayı yataktan sandalyeye alırken kendinizi de korumanız gerekir. Koltuk altından çekmek omzu zedeler; tutuş gövdeden ve kalçadan olur, kaldırma işi belinizle değil bacaklarınızla yapılır. Yatağın frenini ve tekerlekli sandalyenin frenini kontrol etmek kural.
• Yatak içi pozisyonlama. Etkilenen tarafın omzu ve eli yastıkla desteklenir, kol vücudun altında kalmaz, ayak bileğinin duruşu ayak düşmesini önleyecek şekilde takip edilir. Oturma süresi de pozisyonun bir parçası.
• Bası yarasını önlemek. Yatağa bağımlı hastada iki saatte bir pozisyon değişimi kuraldır. Topuk, kuyruk sokumu, kalça kemiği ve dirsek her gün kontrol edilir; parmakla bastırınca solmayan kızarıklık ilk işarettir ve o bölgeye artık basılmaz. Çarşafın kırışıksız olması, cildin kuru ve nemlendirilmiş olması bu işin yarısı.

Bunları bir kez gösterip geçmiyoruz; ikinci ve üçüncü ziyarette siz yaparken izliyoruz. Yanlış öğrenilmiş bir transfer, bakım verende aylarca süren bir sırt ağrısına dönüşebiliyor.

Evi düzenlemek: düşmeyi önlemek

Yaşlı hastada tedavinin en büyük düşmanı yeni bir düşme; kalça kırığı süreci başa döndürüyor. Dünya Sağlık Örgütü'nün düşmeler bilgi notu düşmeye bağlı ölümcül yaralanmalarda en büyük riskin 60 yaş üstünde olduğunu belirtiyor. Evde önerdiğimiz düzenlemeler pahalı değil:

• Banyo ilk sırada: klozetin ve duşun yanına tutamak, içeriye kaymaz paspas, mümkünse duş sandalyesi. Islak banyo zemini evin en riskli yüzeyi.
• Serbest kilimler ya kaldırılır ya kaymaz bantla sabitlenir. Kenarı kıvrılan küçük halı, en sık takılma nedeni.
• Yatak odasından tuvalete giden yol gece yarısı görülebilmeli: hareket sensörlü gece lambası ya da yatağın yanından ulaşılabilen bir anahtar.
• Yatak yüksekliği, oturunca ayak tabanı yere tam basacak şekilde ayarlanır. Çok alçak yatak kalkmayı, çok yüksek yatak inmeyi zorlaştırır.
• Sık kullanılan eşyalar bel ile göz arasındaki raflara taşınır; sandalyeye çıkmak ya da yere kadar eğilmek gerekmesin.
• Terlik meselesi küçük görünür: arkası açık, tabanı kaygan terlik yerine topuğu saran ve kaymayan bir ayakkabı.
• Baston ve walker'ın yüksekliği hastaya göre ayarlanmış olmalı. Yanlış ayarlanmış yardımcı cihaz dengeyi düzeltmek yerine bozuyor.

Ne sıklıkta, ne kadar süre

Sıklık tabloya göre değişiyor. Protez sonrası ilk dönemde haftada iki-üç seansla başlayıp, hasta programı kendi yapmaya alıştıkça seyrekleştirmek yaygın bir düzen. İnme rehabilitasyonu aylarla ölçülür ve burada düzenliliği bozmamak kritik. Yatağa bağımlı hastada amaç bir yere varmak değil mevcut durumu korumak olduğu için program süresiz sürebilir.

Kesin bir seans sayısı söylemiyoruz; söyleyen kimseye de güvenmeyin. Yaş, eşlik eden hastalıklar, ilaçlar, hastanın o günkü isteği ve seans aralarında programın yapılıp yapılmadığı süreyi değiştiriyor. Yaptığımız şey dört-altı haftalık dilimler hâlinde plan kurmak, her dilimin sonunda ölçmek ve ölçüme göre yeniden karar vermek.

İlerlemeyi nasıl ölçüyoruz

İlerleme “biraz daha iyi” ile takip edilmez. İlk ziyarette aldığımız sayıları belli aralıklarla tekrarlıyoruz:

• Eklem hareket açıklığı, gonyometre ile derece olarak: dizin 90 dereceden 110 dereceye gelmesi gibi.
• Oturup kalkma testi: sandalyeden 30 saniyede kaç kez kalkılabiliyor.
• Yürüme: koridorda kaç metre, kaç saniyede, hangi yardımla (desteksiz, bastonla, walker'la).
• Denge: desteksiz ayakta durma süresi, yön değiştirirken tutunma ihtiyacı.
• Bağımsızlık: giyinme, banyo, tuvalet ve yatak-sandalye geçişinde ne kadar yardım gerekiyor.
• Ağrı: 0-10 arası puan, hangi harekette ve günün hangi saatinde.

Bu sayılar aileye de yarıyor. Gözle bakınca hiçbir şeyin değişmemiş göründüğü bir ayda, oturup kalkma testinin 6'dan 9'a çıktığını görmek programı sürdürmeyi kolaylaştırıyor. Tersi de geçerli: sayılar üst üste geriliyorsa ya programı değiştirmemiz ya da hastayı hekime yönlendirmemiz gerekiyor.

Hangi durumda bizi değil hekimi aramalısınız

Fizyoterapi randevusu beklenebilecek durumlar ile beklenemeyecek durumlar aynı değil. Aşağıdakilerden biri varsa seansı erteleyip hekime, tabloya göre acile başvurun:

• Ani güç kaybı, yüzde kayma, konuşma bozukluğu ya da ani görme kaybı. İnme belirtisi olabilir; dakikalar önemli, 112.
• Nefes darlığı, göğüs ağrısı, ani başlayan çarpıntı.
• 38 dereceyi geçen ateş, titreme, genel durumda belirgin bozulma.
• Bacakta tek taraflı yeni şişlik, ısı artışı, kızarıklık ve baldırda ağrı. Pıhtı şüphesinde o bacağa masaj da egzersiz de yapılmaz.
• Ameliyat bölgesinde akıntı, kötü koku ya da yaranın açılması.
• Düşme sonrası yeni ve şiddetli ağrı, bacağın kısalmış veya dışa dönmüş görünmesi.
• Yeni başlayan idrar-gaita tutamama ya da bacaklarda hızla artan uyuşma.

Emin olamadığınız bir durumda aramaktan çekinmeyin. Erteleyip beklemek yerine sormak her zaman daha iyi.

Evde çalıştığımız yaşlı danışanlarımızın çoğunda diz ağrısı da tabloya eşlik eder ve yürüme mesafesini asıl kısaltan şey odur. diz kireçlenmesinde egzersizin rolü yazımızda evde yapılabilecek dört hareketi de anlattık.

Antalya ve Muratpaşa çevresinde evde fizyoterapi için fizyoterapistimizin ziyaretini isterseniz randevu sayfasından talep bırakabilirsiniz. Hekim raporunu, ameliyat notunu ve kullanılan ilaç listesini hazır tutmanız ilk seansı hızlandırıyor; evin durumu ve hastanın günlük düzeni hakkında telefonda da konuşabiliriz.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; hekim muayenesinin, tanının ve tedavinin yerine geçmez. Rehabilitasyon programı, hastayı takip eden hekimin değerlendirmesi ve önerileri doğrultusunda planlanır.